Người câu 'vàng của biển' và cơ hội đổi đời với TPP

5 ngày, thậm chí cả tuần lênh đênh trên biển, anh Nguyễn Văn Lai, chủ một tàu cá ở Phú Yên ra về tay trắng. “5,7 rồi 10 ngày mà không đánh được con cá ngừ nào hết. Chi phí nặng quá, mỗi chuyến tốn 180 đến 200 triệu, phải đánh lại con cá chuồn để gỡ bớt vài chục triệu. Nếu không chúng tôi thất bại hoàn toàn”, ngư dân này chia sẻ trong phóng sự do VTV thực hiện cách đây chưa lâu.

Tại Bình Định - thủ phủ cá ngừ Việt Nam - bài tập câu và bảo quản cá ngừ kiểu mới do chuyên gia Nhật Bản hướng dẫn ngư dân đến nay vẫn chưa được thực hành bài bản. Không ít ngư dân câu "vàng của biển" đã nản lòng với công nghệ mới. Bán cá giá 90.000-100.000 đồng/kg, phần lớn tàu đều than lỗ. Người đi biển cho biết, thu nhập trong mỗi chuyến câu cá ngừ khá thấp nếu như không kết hợp khai thác các loại khác.

Trao đổi với ông Võ Thiên Lăng, Ủy viên thường vụ, Phó chủ tịch Hội Nghề cá Việt Nam, Chủ tịch Hội Nghề cá Khánh Hòa, thừa nhận, người dân ở Khánh Hòa (một trong 3 vùng câu và đánh bắt cá ngừ tại Việt Nam) đang chuyển hướng khai thác. Lý do chính là thu nhập từ nghề câu loài cá đặc sản này quá bấp bênh trong khi chi phí đầu tư lớn. “Công suất tàu tăng nhưng sản lượng cá thu về giảm, cứ đánh là lỗ nên ngư dân kết hợp vừa đánh bắt cá ngừ, vừa đánh bắt loại khác để cải thiện”, ông Lăng chia sẻ.

Hiện tại, cá ngừ xuất khẩu của Việt Nam phần lớn ở dạng chế biến, đông lạnh vì loại nguyên con chưa đáp ứng được tiêu chuẩn của các nước nhập khẩu. Ảnh: Xuân Anh.

Tính đến năm 2015, Mỹ và Nhật Bản vẫn là hai nước nằm trong "top" nhập khẩu cá ngừ Việt Nam, phân theo khu vực. Theo số liệu của Hiệp hội Cá ngừ Việt Nam, trong 4 tháng đầu năm 2015, giá trị xuất khẩu cá ngừ đi Mỹ đạt 58,2 triệu USD, chiếm gần 40% và sang Nhật Bản là 5,9 triệu USD, chiếm 4,05%. Phần lớn cá ngừ Việt Nam xuất khẩu dưới dạng chế biến, đông lạnh.

Thuế nhập khẩu cá ngừ Việt Nam vào Nhật Bản dao động 6,4-7,2% và khoảng 0,3-4,7% ở thị trường Mỹ. Thuế cao tại Nhật khiến doanh nghiệp cá ngừ Việt Nam khó có lãi. Áp lực hạ chi phí khiến cho hầu hết công ty đều cố gắng giảm giá thu mua nguyên liệu. Từ đó, thu nhập của người câu cá ngừ rất bấp bênh.

Trong khi việc đánh bắt gặp khó khăn, cùng với 3 loại thủy hải sản khác là tôm, mực, bạch tuộc, cá ngừ có cơ hội lớn khi Hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP) đàm phán thành công. Theo đánh giá của Hiệp hội Cá ngừ Việt Nam, không chỉ tạo cơ hội xuất khẩu hải sản này vào Mỹ, Nhật Bản với thuế suất chỉ 0%, TPP còn có thể tác động đến thu nhập của ngư dân đánh bắt "vàng của biển" ở 3 tỉnh Bình Định, Phú Yên, Khánh Hòa.  

Tuy nhiên, không nhiều người có cái nhìn lạc quan về cơ hội "đổi đời" của ngư dân. Ông Võ Thiên Lăng cho rằng, mức thuế vào thị trường Nhật Bản, Mỹ dù có về 0% khi TPP đàm phán thành công cũng sẽ không có nhiều ý nghĩa với người đi biển. Bởi lẽ, hiện tại, doanh nghiệp muốn đáp ứng được yêu cầu xuất khẩu, cá ngừ phải đạt nhiều bộ tiêu chí.

Tại Nhật Bản, các tiêu chí rất khắt khe. Rất nhiều lô cá của Việt Nam, sau khi đánh bắt về, không đủ tiêu chuẩn để xuất sang thị trường này. Việc đánh bắt cá ngừ phần lớn được ngư dân Việt Nam làm theo lối truyền thống. Ngư trường lại ở xa, cả đi và về có khi mất đến 1 tuần, thậm chí 15-20 ngày. Công tác trữ cá khá thô sơ. Kỹ thuật bảo quản chưa cao. Do đó, cá ngừ Việt Nam chưa thể cạnh tranh với các nước trong khu vực.

Ông Trần Văn Lĩnh, Tổng giám đốc Công ty cổ phần Thủy sản và Thương mại Thuận Phước, một trong 20 doanh nghiệp xuất khẩu thủy hải sản lớn nhất Việt Nam, cũng nói với Zing.vn, thu nhập của người nuôi tôm hay ngư dân câu cá ngừ sẽ khó tăng lên khi có TPP. Bởi hiện tại, cá ngừ không phải mặt hàng có ưu thế cạnh tranh. Người dân khai thác vẫn manh mún, bảo quản kém khiến chất lượng sản phẩm không cao.